ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਹਰਪੁਰਾ,
ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਅਫ਼ਸਰ, ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ।
ਫੋਨ: 98155-77574
ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਿੰਦ-ਪਾਕ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕੋਸ ਮਿਨਾਰ (ਕੋਹ ਮਿਨਾਰ) ਸ਼ੇਰ ਸੂਰੀ ਸੂਰੀ ਮਾਰਗ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੂਬਤ ਹਨ। ਇਹ ਮਿਨਾਰ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਪਿੰਡ ਸੋਨਾਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਗਰਾ, ਮਥੁਰਾ, ਦਿੱਲੀ, ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਤੱਕ ਜਾ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਦੁਨਿਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮੀ ਸੜਕ ਮੰਨੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਾਹ ਮਾਰਗ (ਜੀ.ਟੀ. ਰੋਡ) ਉੱਤੇ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਹੀ ਸੈਰ-ਸਪਾਟੇ ਲਈ ਕੀਤਾ।ਕੋਸ ਮਿਨਾਰਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਮੁਗਲ ਸਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ, ਜਿੱਥੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਅਤੇ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਵੀ ਨਵੇਂ ਕੋਸ ਮਿਨਾਰ ਬਣਵਾਏ।
ਇਹ ਮਿਨਾਰ ਯਾਤਰੀਆਂ ਲਈ ਦੂਰੀ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕੋਸ ਮਿਆਰੀ ਫਾਸਲੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮਾਣ ਸੀ। ਕੋਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸਵੈ ਭੂਗੋਲਕ ਪੈਮਾਨੇ ਵਜੋਂ ਲਗਭਗ ਸਵਾ ਤਿੰਨ ਕਿ.ਮੀ. ਜਾਂ ਦੋ ਮੀਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਿਨਾਰਾਂ ਕੋਲ ਸਿਰਫ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੇ ਆਰਾਮ ਲਈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਡਾਕ ਭੇਜਣ ਦੀ ਸੁਵਿਧਾ ਲਈ ਵੀ ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਖੂਹ, ਛਾਂਦਾਰ ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਸਰਾਏ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।
ਸ਼ਾਹੀ ਸੈਨਿਕ ਅਤੇ ਡਾਕ ਭੇਜਣ ਵਾਲੇ ਘੋੜਸਵਾਰ ਇੱਕ ਕੋਸ ਮਿਨਾਰ ਤੋਂ ਦੂਸਰੇ ਕੋਸ ਮਿਨਾਰ ਤੱਕ ਦੌੜਦੇ, ਇਕ ਸਫ਼ਰ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਦੂਜੇ ਦਾ ਬਦਲਾ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਕਲਕੱਤਾ ਤੱਕ ਡਾਕ ਸੇਵਾ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ ਨੂੰ ਡਾਕ ਸੇਵਾ ਦਾ ਜਨਮਦਾਤਾ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ 1619 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਆਗਰਾ ਤੋਂ ਲਾਹੌਰ ਤੱਕ ਹਰ ਕੋਸ ਉੱਤੇ ਮਿਨਾਰਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਵਾਇਆ।
ਇਹ ਮਿਨਾਰ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇੱਟਾਂ ਦੇ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਇੱਟਾਂ ਅਤੇ ਚੂਨੇ ਦੇ ਮਿਲਾਵਟੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿਤ ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਹਰ ਮਿਨਾਰ ਲਗਭਗ 7.5 ਮੀਟਰ ਉੱਚਾ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਆਕਾਰ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਅੱਠ-ਕੋਣਾ ਅਤੇ ਉਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਗੋਲ ਹੁੰਦਾ।ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕੋਸ ਮਿਨਾਰ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਵਰਗੇ ਕਿ ਤਰਨਤਾਰਨ, ਨੂਰਦੀਨ, ਸਦਕਾਂ ਅਤੇ ਸਾਬਕਾ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਅਲਵਰ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।
ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਈ ਮਿਨਾਰ ਖਸਤਾ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹਨ ਪਰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਕੋਸ ਮਿਨਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਰਕ ਅਤੇ ਕੌਮੀ ਯਾਦਗਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਸਥਾਨ ਹਨ।ਇਹ ਕੋਸ ਮਿਨਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਮਾਰਗ ਦੀ ਦੂਰੀ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਬਦਲਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾ ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਅਤੇ ਡਾਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵੀ ਹਨ।
ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ਾਹੀ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਲਈ ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਜਨਮ ਦਿੱਤੀਆਂ।ਇਸ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਜਿਊਂਦਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕੋਸ ਮਿਨਾਰਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਹੁਤ ਜਰੂਰੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਸਰੋਤ ਬਣੇ ਰਹਿਣ।
